پيدايش فرقه شيعيان كيسانى پس از اين‌كه مختار براى تحقق بخشيدن ، سلطه و نفوذ خود و جلب رضايت پيروان و يارانش از موالى ايرانى ، قصد دگرگونى ديدگاه‌هاى شيعى را كرد ، مرحله جديدى آغاز شد . نخستين ركن دعوت مختار اين بود : دين عبارت است از پيروى محض امام . اين اعتقاد ، آنان را به اين معنا سوق داد كه تأويل اصول شرعى ، همچون نماز ، روزه ، زكات و حج و غير آن با امامان است . اين اعتقاد ، برخى را به آن‌جا رساند كه پس از رسيدن به مقام پيروى محض از امام ، مىتوان احكام شرعى را ترك كرد ؛ در بعضى ، ضعف اعتقاد به قيامت ايجاد شد ؛ برخىها به حلول و تناسخ و رجعت پس از مرگ اعتقاد پيدا كردند . كسانى هم بر يك امام متوقف شدند ؛ يعنى بر اين باور بودند كه او نمىميرد و نبايد بميرد تا آن‌كه رجعت كند . و گروهى از ايشان حقيقت امامت را در ديگران جست‌وجو كردند ، سپس بر امام پيشين غمين شدند و در كار او متحيّر ماندند و گروهى از ايشان مدّعى مقام امامت شدند ، درحالىكه از شجره امامت نبودند . « 1 » هم‌چنين مختار اعتقاد داشت كه بداء براى خداوند جايز است ، « 2 » ازاين‌رو ، هنگامى كه « وقوع حادثه‌اى را به يارانش وعده مىداد ، چنانچه آن امر اتفاق مىافتاد ، آن را شاهد راستى ادعاى خود وانمود مىكرد و اگر خلاف آن روى مىداد ، مىگفت : براى خداوند بداء حاصل شده است . وى بين بداء و نسخ ، تفاوت قايل نمىشد . » « 3 » دراين‌باره ، ابن اثير چنين روايت مىكند : « مختار تختى كهنه از روغن‌فروشى خريد ، روغن‌هاى آن را زدود و به پيروانش

--> ( 1 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 236 . شهرستانى در پايان اين بحث ، دربارهء مختار و يارانش چنين مىگويد : « و همه آن‌ها در تحيّر و تشتت فكرى به سر مىبردند ؛ چون آنان معتقد بودند كه دين عبارت است از اطاعت امام و هركس امام ندارد ، دين ندارد . . . » ( 2 ) . شهرستانى معانى بداء را چنين بيان مىكند : « بداء در علم باشد ، و آن‌چنان است كه امرى را پس از آن‌كه اراده كرده و دربارهء آن حكم كرده بود ، به گونه‌اى ديگر درست تشخيص دهد ، و بداء در امر آن است كه به چيزى امر كند ، بعد از آن به خلاف آن امر كند و كسى كه نسخ را روا نمىدارد ، گمان مىبرد كه حكم‌هاى مختلف در وقت‌هاى مختلف ناسخ يكديگر باشند . » ( الملل و النحل ، ج 1 ، ص 237 - 238 ) اما براى تصحيح معناى بداء ر . ك : شيخ مفيد ، أوائل المقالات ، سيد على فانى ، فصل بداء و رساله البداء / جعفر سبحانى ، سرنوشت از ديدگاه علم و فلسفه . ( مترجم ) ( 3 ) . شهرستانى ، الملل و النحل ، ج 1 ، ص 237 - 238 .